De methode van praktijkonderzoek

De methode van praktijkonderzoek ondersteunt je bij het onderzoeken en innoveren van de beroepspraktijk. De methode bestaat uit vier fasen: een verkennende onderzoeksfase, een verdiepende onderzoeksfase, een innovatiefase en een implementatiefase. Elke fase omvat één of meerdere kernactiviteiten. Bij kennisgericht praktijkonderzoek doorloop je de onderzoekscyclus. Wil je daarnaast werken aan vernieuwing of verbetering van de praktijk, dan doorloop je ook de innovatiecyclus. Je doorloopt de fasen niet altijd in de volgorde waarin ze in het figuur zijn weergegeven. Het proces verloopt vaak zowel cyclisch als iteratief.

Methode van praktijkonderzoek (Van der Donk & Van Lanen, 2026a; 2026b)

Fasen van praktijkonderzoek

De methode van praktijkonderzoek bestaat uit vier fasen. Het praktijkonderzoek start met de verkennende onderzoeksfase. Afhankelijk van je praktijkcontext en de doelen die je voor ogen hebt kun je fasen ook afzonderlijk doorlopen. Klik op de blokjes hieronder om te ontdekken wat elke fase inhoudt.

Tijdens deze fase verken je een praktijkprobleem, zoals een uitdaging, handelingsverlegenheid, behoefte of dilemma, vanuit verschillende perspectieven in de praktijk en de theorie. Je werkt toe naar een onderbouwde probleembeschrijving en een concrete, afgebakende kennis- of ontwerpvraag.

Deze fase vertoont overeenkomsten met wat in design thinking de discoverfase wordt genoemd.

Tijdens deze fase maak je een plan voor het vervolg van je praktijkonderzoek. Je gaat gericht op zoek naar inzichten uit de praktijk en de theorie die helpen om antwoord te geven op je kennisvraag of ontwerpvraag. Bij ontwerpgericht praktijkonderzoek levert deze fase inzichten op die de basis vormen voor een prototype of ontwerp.

Deze fase vertoont overeenkomsten met wat in design thinking de definefase wordt genoemd.

Deze fase doorloop je alleen bij ontwerpgericht praktijkonderzoek. Je benut je eigen expertise en creativiteit, samen met die van anderen, om op basis van inzichten uit de onderzoeksfasen tot een ontwerp te komen. Door het ontwerp te testen en evalueren, verzamel je nieuwe inzichten. Die gebruik je vervolgens om het ontwerp verder te verbeteren en passend te maken, totdat het een antwoord vormt op de ontwerpvraag.

Deze fase vertoont overeenkomsten met wat in design thinking de developfase wordt genoemd.

De implementatie begint in feite al bij de start van een praktijkonderzoek. Hoe uitgebreid je deze fase aan het einde doorloopt, hangt af van de mate waarin je belanghebbenden gedurende het onderzoek hebt betrokken en welke andere mensen je nog meer wilt bereiken.
Je bepaalt hoe je de opgedane inzichten wilt delen. Bij ontwerpgericht praktijkonderzoek bepaal je ook wat nodig is om de innovatie verder in te voeren. Tegelijkertijd evalueer je het onderzoek en zorg je ervoor dat de opbrengsten duurzaam worden verankerd in de praktijk.

Deze fase vertoont overeenkomsten met wat in design thinking de deliverfase wordt genoemd.

Kernactiviteiten van praktijkonderzoek

Elke fase bestaat uit één of meerdere kernactiviteiten. Klik op de blokjes hieronder om te ontdekken wat elke kernactiviteit inhoudt.

  • De verkennende onderzoeksfase plannen
  • Een praktijkprobleem signaleren
  • Een praktijkprobleem selecteren
  • Het praktijkprobleem verkennen
  • Een beeld van het praktijkprobleem creëren

  • Het praktijkprobleem afbakenen en kaderen
  • Het doel van het praktijkonderzoek bepalen
  • De hoofdvraag van het praktijkonderzoek bepalen
  • De hoofdvraag uitwerken
  • De onderzoeksvraag controleren
  • Opbrengsten verspreiden

  • Een plan voor het vervolg van het praktijkonderzoek uitwerken
  • Methoden voor het verzamelen, analyseren & concluderen bepalen
  • Bepalen wie je op welke wijze wilt betrekken

  • Instrumenten voor dataverzameling ontwikkelen
  • Data verzamelen door:
    • te bestuderen
    • te observeren of meten
    • te bevragen
    • te laten vertellen
    • keuzes te laten maken
    • te (laten) reflecteren
    • te laten verbeelden
    • te simuleren
    • te bezoeken

  • Data vastleggen en uitwerken
  • Verzamelde data ordenen per deelvraag
  • Verzamelde data reduceren
  • Combinaties maken en overzicht creëren
  • Conclusies trekken

  • Bepalen hoe de innovatiefase doorlopen moet worden
  • De innovatiecyclus uitvoeren door te:
    • ontwerpen
    • testen (verzamelen)
    • evalueren (analyseren en concluderen)

  • Het praktijkonderzoek evalueren
  • Zicht krijgen op de doelgroepen voor het implementeren
  • Het verspreiden van inzichten
  • Het invoeren van innovaties
  • Inspelen op belemmeringen bij het implementeren

De groei van de methode van praktijkonderzoek

2008

Free stock photo of analytical methods, analytics, analytics platforms

Ontwikkeling van de methode van praktijkonderzoek

Bas van Lanen en Cyrilla van der Donk trainen leraren in hoe zij onderzoek kunnen inzetten om hun eigen onderwijspraktijk beter te begrijpen en te ontwikkelen. Tijdens dit proces merken Cyrilla en Bas dat er een verschil bestaat tussen de beoogde doelen, hun visie op leren op de werkplek en de onderzoeksmethoden die gangbaar zijn op dat moment. Dit inzicht vormt het startpunt voor de ontwikkeling van een nieuwe methode voor praktijkonderzoek, die beter aansluit bij de manier waarop professionals leren, denken en handelen.

2009

The Netherlands

Eerste handboek voor onderwijsprofessionals

Cyrilla en Bas publiceren hun handboek Praktijkonderzoek in de school. Het boek groeit uit tot de marktleider op het gebied van onderzoek in het onderwijs voor lerarenopleidingen en opleidingsscholen in Nederland en België. Herziene edities verschijnen in 2013, 2016, 2021.

2011

Eerste handboek voor zorg- en sociale professionals

Door het succes van de methode wordt het handboek aangepast voor gebruik binnen sociaal werk, verpleegkunde en de gezondheidszorg. In 2011 verschijnt de eerste editie van Praktijkonderzoek in zorg en welzijn in Nederland en België. Herzieningen volgen in 2015 en 2019. Het handboek groeit uit tot marktleider op het gebied van onderzoek binnen opleidingen gericht op zorg en welzijn in Nederland.

2014

Man Wearing Black Waistcoat and White Tank Tops Standing Near a Mural

Introductie van de methode in Duitsland

Samen met dr. Michael T. Wright wordt het Nederlandse boek Praktijkonderzoek in zorg en welzijn bewerkt voor de Duitse markt. Praxisforschung im Sozial- und Gesundheitswesen verschijnt in Oostenrijk, Duitsland en Zwitserland en wordt gebruikt op vele opleidingen gericht op het Sozial- und Gesundheitswesen.

2022

Map of the World Book Laid Open on Brown Wooden Surface

Introductie van de methode in de Verenigde Staten

De Engelstalige editie verschijnt in de Verenigde Staten in samenwerking met dr. Payam Sheikhattari, dr. Michael T. Wright en Gillian B. Silver. Het handboek komt tegemoet aan de groeiende behoefte om onderzoek en praktijk sterker met elkaar te verbinden.

2023

Introductie van de methode in Brazilië

In samenwerking met dr. Maria Elisabeth Kleba verschijnt ook een Braziliaans-Portugese editie gericht op de praktijk van zorg en welzijn (Pesquisa Integrada à Prática nos Campos da Saúde e da Assistência Social ).

2026

Nieuwe herzien edities en een nieuwe uitgave in Duitsland

Naast de vierde herziene editie van Praktijkonderzoek in zorg en welzijn en de vijfde herziene editie van Praktijkonderzoek in de school, verschijnt in 2026 ook het nieuwe handboek Praxisforschung in Schule und Unterricht op de Duitse markt. Dit boek wordt ontwikkeld in samenwerking met Prof. Dr. Annette Textor en Prof. Dr. Harry Kullmann.

Future

Close-up of a green calendar with pen, push pin, and paper clip for planning and organization.

Nieuwe projecten met impact

Wereldwijd groeit de aandacht voor de methode en de toepassing ervan binnen onderzoeks- en innovatieprojecten met lokale en maatschappelijke impact.

Van der Donk, C., & Van Lanen, B. (2026a). Praktijkonderzoek in de school (5e ed.). Boom.
Van der Donk, C., & Van Lanen, B. (2026b). Praktijkonderzoek in zorg en welzijn (4e ed.). Boom.